19 Haziran 2024 Çarşamba

ÇEVİRİ | İran protesto ayaklanmasına analitik bir bakış

Dünyanın hiçbir büyük toplumsal dönüşümü farklı aşamalardan geçmeden, inişler ve çıkışlar olmadan gerçekleşmez. Bugün bile, sosyal dönüşüm perspektifinden elde edilen sonuçlar etkileyicidir. İran halkının önünde uzanan yol kesinlikle budur. Egemenlerin ne yapmak istediklerini, ne yapabileceklerini ve ne kadar süreyle yapabileceklerini bilmiyoruz. Ama biliyoruz ki başarısız olacaklar!

Üç ay, son olayları analiz etmek için iyi bir süredir. Neredeyse beklenmedik bir anda patlak veren bir ayaklanma ya da hareketten bahsediyoruz. Bu süreç öyle bir noktaya geldi ki, kimilerine potansiyel bir devrim, kimilerine ise gerçekleşmekte olan bir devrim olarak göründü. Cehalet yolunu seçmiş bazıları için boyutlar "endişe verici" olacak kadar belirgin değildir; yanılsamaları içinde her şeyi "dış mihrak"ların oyunu olarak görenler yok olmaya mahkumdur.

Devrimin ne olduğu, aşamalarının neler olduğu ve devrimci hazırlığın ne anlama geldiği, ayrıca politik demokratik devrim ile sosyal devrim arasındaki farklar daha önce birçok kez tartışıldı, bunları tekrarlamaktan kaçınacağız. Sadece bu mücadelelerin uzun ya da kısa vadede büyük olasılıkla zafere ulaşacağını söylemek gerekir; eğer ulaşırsa, bu demokratik bir devrim olacaktır ve üretim ilişkilerini doğrudan değiştirmeyecektir. Ancak her toplumsal devrim aynı zamanda çeşitli demokratik devrimleri de içerecektir.

Analiz edilmesi gereken ilk nokta, son üç ayın kader niteliğinde bir dönem ve niteliksel bir sıçrama olduğu gerçeğidir. Bu da İran toplumunun önceki duruma geri dönmeyeceği anlamına gelmektedir. Kuşkusuz, değişiklikler hayal edilebileceğinden çok daha geniş kapsamlı. Tüm bunlar, yalnızca derin çelişkilerin ve herhangi bir gelişme perspektifinin yokluğunun göstergesi olan bir hızda gerçekleşiyor. Hakkında sıkça yazılır ancak derinlemesine çok az analiz edilir.

Ayaklanmanın sadece zamanlaması değil, aynı zamanda kadın karakteri de genel özelliklerin ötesinde çok detaylı bir şekilde analiz edilmemiş ve bu konuda herhangi bir öngörüde bulunulmamıştır. Belki de bu normal bir şeydir, çünkü toplumdaki çelişkiler o kadar çeşitli ve derindi ki, hangi çelişkinin patlamaya yol açacağı belli değildi; kadın devrimi, ülke bütünlüğü, ulusal sorun, periferi...

Gençlerin ve özellikle de kadınların cesareti, yürekliliği ve sürekliliği sadece etkileyici değil aynı zamanda tarihidir. Bu sadece şaşırtıcı değil, aynı zamanda tüm takdirleri hak ediyor. Bu olgunun sosyal temeli ve kuşak sorunu hakkında çok şey söylendiğini biliyorum, ancak bu olayların geniş kapsamlı önemi sosyologlar ve filozoflar tarafından önümüzdeki on yıllar boyunca analiz edilecektir. Dünya çapında ve tüm sosyal katmanlardan demokratik bir devrimin bu kadar büyük bir destek aldığını nadiren görüyoruz.

Kaçınılmaz olarak çoğu siyasi aktivist ve entelektüel arasındaki uzlaşı noktalarından uzaklaşmalı ve daha tartışmalı olanlara odaklanmalıyız: Bugüne kadar hareketin önderliği yatay, ağ bağlantılı ve bizzat mücadele içindeki insanlar tarafından yürütülmüştür. Protestoların önderliği hakkındaki açık ve gizli yalan iddiaları o kadar acınası ki, hiçbir şey elde edemeyecekler. Yurtdışında iddialarda bulunanlar sadece yalan söylemekle kalmıyor, aynı zamanda zihinlerde karışıklık yaratıyorlar. Bu durum sokaktaki önderler için açıktır ve muhtemelen bu soruna çözüm arayacaklardır. Umarız yaparlar. Yatay ağlar, hareketi maniple etme girişimlerine karşı korumanın tek yoludur. Ancak sınırlamaları da var. Bir kitle hareketinin totaliter bir otoritenin liderliği altına girmeden kendini gerçekleştirebileceği umudu her zaman vardır. Henüz sahada yeterli deneyim olmadığı için çıkış yolunu bilmiyorum ama hareketin içinde gizlenen bir tehlike görüyorum. Biz en demokratik ve insani ilişkileri kurmak istiyor olabiliriz ama ya muhataplarımız? Peki ya önderlik iddiasında bulunan siyasi güçler? Her şeyi ele geçirmek ve kendilerini önder olarak göstermek isteyenlere ne demeli? Şimdi çok fazla bir şey olmadığına göre, zaten yalanlar var, kendi aralarında paylaşmak istedikleri kazanımlar olduğunda ne olacak

Geleneksel muhalefetin ötesinde, yeni "figürlerin" ortaya çıktığını veya inşa edildiğini görüyoruz. Doğru mu yanlış mı olduğu belli değil. Pek çok olasılıkları vardır ve bunlara ilişkin bir pozisyon iyi düşünülmelidir.

Kanımca, bugüne kadar ve yakın zamana kadar, neredeyse tasarım gereği, bu hareket açıkça politik olmaktan kaçındı. "Tüm siyasi tutuklulara özgürlük" gibi sloganlar bile yaygın değildi. Bu reddin nedenini anlamak istiyorum. 40 yıl boyunca aktivistler ve siyasi mahkumlar mücadele ateşini yakmaya devam etti ve birçoğu hayatını kaybetti. Birçoğu hâlâ hapiste. Hareket içindeki yerleri neresi? Tüm ihtişamıyla kadın devrimi iyi güzel de, hapishanedeki kadın ve erkeklerin anlatısı nerede, onların sesi hangi nedenle susturuluyor? Kadın devrimi sadece kadınlara özgü bir devrim olarak görülmemelidir. Bu, kadınların önemli bir rol oynadığı ama tek rol oynamadığı bir devrimdir. Kadınlar, daha geniş bir toplumsal dönüşümün öncüsü olduklarını göstermişlerdir. Eğer slogan çeşitliliğinin kadınların durumuna odaklanmayı zayıflattığı şeklinde bir analiz yapılıyorsa, bunun mutlak bir hata olduğu söylenmelidir. Her toplumsal meselenin, özellikle de herkesin toplumdaki çoklu çelişkilerin patlaması için bir çıkış noktası olduğuna ikna olduğu mevcut ayaklanmada kendi yeri vardır.

Meseleden kaçınırsanız, onu göreceleştirdiğiniz doğrudur. Dahası, diğer idealleri göz ardı etmek sadece davaya zarar vermekle kalmaz, aynı zamanda onu yalnızlaştırma riski taşır. Kadın yaşam ve özgürlük demektir ve siyasi mahkumlar bunun kilit unsurudur.

Bu ayaklanmadan önce İran'ın her yerinde bağımsız talepleri olan farklı hareketler vardı. Öğretmenler ve emeklilerden ekonomik olarak mağdur olanlara, grev yapan işçilere, köylülere, memurlara ve kamyon şoförlerine kadar. Bu hareketin genel ayaklanmaya katılacağına dair bir umut vardı. Bu yönde önemli çabalar sarf edilmiştir. Aradan fazla zaman geçmemiştir ve özellikle bu yönde olumlu işaretler olduğu için katılımın genişletilmesi olasılığı hala mevcuttur. Ancak bu hareketin daha güçlü bir ivmeye ihtiyacı var. Mevcut hareketlerde henüz net taleplerde bulunma fırsatı olmamıştır. Bu nedenle, bu potansiyel güç henüz tüm imkanlarıyla katılmamıştır. Muhtemelen gelecekte dayanışma artacak, kitleleri mücadelelere katılmaya motive etmenin ötesinde, taleplerinin toplumsal ve bireysel çerçevede ele alınması gerektiğini düşünüyorum. Katılımın sosyal çerçevesi, örneğin konseyler ve sendikalar, baskı altında mümkün olduğu kadarıyla belirli bir ölçüde mevcuttu.

Ancak, katılımla ilgili kararların çoğu hala bireysel çerçevededir. Burada esas olarak siyasi bilinci olmayan ya da göreceli bir bilince sahip olan ve ekonomik durumları üzerinde engelleyici bir etkisi olan çoğunluktan bahsediyorum. Bu sorun, kitlelerle temas halinde olan herkes tarafından anlaşılmaktadır. Kitlelerden ayrı kişiler tarafından katılımın öneminin binlerce kez tekrarlanması ve hatta insanların (katılmadıkları için) suçlanması, insanları kandırmaya yönelik bir girişimdir. Bunun iyi bir örneği, yurt dışındaki nutuk sahiplerinin, yurt içindeki insanların kendi tarifsiz geçmişleriyle birlik olması gerektiğine dair yaptıkları çağrılardır. Kendileri liderlik sorununu güvenli bir mesafeden (!!) kendi aralarında halletmekle yetinirken, halkı devrime katılmaya ve sokaklara dökülmeye çağırmaya devam ediyorlar.

Bu harekette ulusal sorun ve halklar sorunu konusunda olumlu gelişmeler olmuştur. Kürdistan'daki ve ardından Belucistan'daki mücadelelerin öncülüğü, derinleşmesi ve yayılması çok olumlu bir etki yarattı. Azerbaycan, Gilan, Luristan ve İran'ın dört bir yanındaki halk hareketi de dayanışma içindeydi. Mevcut sorunlar çözülmemiştir ve ulusal meselelerin aceleyle çözülmesini beklemek yanlış olur, ancak hareketin yönü umut vericidir. Zahedan'dan Kürdistan'a dayanışma için atılan sloganlar İran'daki her insan için motive edici ve gelecek için çözüm yolları açıcıdır.

Dediğim gibi, henüz yolun başındayız. Dünyanın hiçbir büyük toplumsal dönüşümü farklı aşamalardan geçmeden, inişler ve çıkışlar olmadan gerçekleşmez. Bugün bile, sosyal dönüşüm perspektifinden elde edilen sonuçlar etkileyicidir. İran halkının önünde uzanan yol kesinlikle budur. Egemenlerin ne yapmak istediklerini, ne yapabileceklerini ve ne kadar süreyle yapabileceklerini bilmiyoruz. Ama biliyoruz ki başarısız olacaklar! Jeopolitiğin ve uluslararası anlaşmaların hareket üzerinde nasıl bir etki yaratacağı tahmin edilemez. Batılı stratejistlerin ve devletlerin, yüzyıllardır var olan nedenlerden ötürü, bölgede ilerici demokratik bir yönetim istemediklerini biliyoruz. İster İran'da ister başka bir yerde olsun, hükümetlerin halk iradesi ve kolektif ayaklanma yoluyla ortaya çıkmasına izin vermek onlar için intiharla eşdeğer olacaktır. Batılı devletler bununla ilgili: halkın değil, kendilerinin özne olmasını
istiyorlar.

Rusya ve Çin hakkında, çirkin ve arkaik yöntemlerine duyulan öfke dışında bir şey söylenemez. İran'da ne halktan ne de devletten yana tavır alıyorlar ve ulusal çıkarlar adına her türlü hainliğe ortak oluyorlar. Hareket ve muhalefet bu değerlendirme konusunda hemfikirdir.

Bu bakış açısıyla, ayaklanma sorunu yeniden gündeme gelmektedir. Sonunda kazanmaktan başka yolumuz yok çünkü statüko devam edemez. Birçok kart oynandı ve daha da önemlisi mevcut hareket bu aşamada ilk zaferini elde etti,  toplumsal bir dönüşüm. Başka zaferler de gelecektir. Geleceğin öngörülemez olduğu doğrudur. İç savaş, parçalanma, askeri müdahale ve daha onlarca senaryo... Ama hepsinde bizim için kabul edilebilir olan tek şey demokratik bir gelecek için mücadele etmektir. Uğruna savaşmaya ve çok şey feda etmeye değecek tek insani alternatif budur. Son 150 yılda tarihimizde belirleyici anlar yaşadık. Anayasal devrim, ulusal hareket (Musaddık) vs... Bugün bilincimiz daha güçlü olduğu için bırakmayacağız. "Kadın, yaşam, özgürlük" parlayan bir yaprak, ancak daha gidecek çok yolumuz var!

Politik Ekonominin Eleştirisi dergisinin Aralık 2022 sayısında yer alan Khosrow Parsa imzalı bu yazı ETHA için çevrilmiştir.