GÜNCEL

TOHAV'dan rapor: Umut hakk� sistematik olarak ihlal ediliyor

�STANBUL
11 �ubat 2026 Çar�amba

"Umut hakk�" raporuna aç�klayan TOHAV, Türkiye'de bu hakk�n sistematik olarak ihlal edildi�ini belirtti. TOHAV, "Ko�ullu sal�verme hakk� tüm mahpuslar için istisnas�z biçimde tan�nmal�, Tecrit temelli infaz ko�ullar� kald�r�larak insan onuruna uygun ya�am ko�ullar� sa�lanmal�" dedi.

Toplum Hukuk Ara�t�rmalar� Vakf� (TOHAV), "Umut Hakk�" raporunu �stanbul Beyo�lu'nda bulunan vak�f binas�nda düzenledi�i bas�n toplant�s�nda aç�klad�. Toplant�ya çok say�da hak kurumu temsilcisi kat�ld�. Toplant�n�n yap�ld�� salona "umut hakk� tan�ns�n" pankart� as�ld�.

'FIRSAT DO�MU�TUR'
TOHAV E�ba�kan� Destina Y�ld�z, "Umut hakk�"n�n Ekim 2024 itibariyle gündem oldu�unu ancak 2014 y�l�nda "Öcalan/2" karar�yla Türkiye için ba�lay�c� hale geldi�ini ve iç hukukun revize edilmesi zorunlulu�unun do�du�unu kaydetti. "Umut hakk�"n�n Kürt sorununda demokratik ad�mlar�n at�lmas�nda bir "�antaj" arac� haline geldi�ini ifade eden Destina Y�ld�z, "�üphesiz idam cezas�n�n kald�r�lmas�, yerine a��rla�t�r�lm�� müebbet hapis cezas�n�n ikame edilmesi, nihayetinde bunun da evrensel normlara ayk�r�l�k olu�turmas�n�n tespiti ve bu çerçevede umut hakk�n�n tesis edilmesinin zorunlulu�u PKK lideri Abdullah Öcalan'dan ba��ms�z ele al�namaz" dedi.

Haz�rlad�klar� raporu "Kürt sorununun çözüm süreci" kapsam�nda kurulan Meclis Komisyonuna ve tüm ilgili mercilere ileteceklerini vurgulayan Y�ld�z, "Bugün itibariyle Abdullah Öcalan özelinde ve Kürt sorununa yakla��m temelinde ele al�nan 'umut hakk�'n�n yasala�mas� için çok ciddi bir f�rsat do�mu�tur. Ayn� zamanda infaz mevzuat�n�n demokratikle�mesi anlam�na gelen bu f�rsat� de�erlendirmek ba�ta sivil toplum olmak üzere bütün ülke yurtta�lar�n�n sorumlulu�u durumundad�r. Unutulmamal�d�r ki insanl��n temel istemi oldu�u gibi demokrasi ve hukuk devletinin temel karakteri de yaln�zca geçmi�i telafi etmekle s�n�rl� de�il, gelece�i in�a etme iddias�n� da bar�nd�rmaktad�r" diye kaydetti.

"Umut hakk�" raporunu TOHAV üyesi Zozan Vargün okudu.

"Umut hakk�', ça��m�zda hukuk sistemlerinin en kritik s�navlar�ndan biridir" diyen Zozan Vargün, raporun amac�n�n "umut hakk�"n� görünür k�lmak ve hukuki ve toplumsal düzeyde reform iradesine katk�da bulunmak oldu�unu ifade etti. Zozan Vargün, "Umut hakk�'n�n bireyin gelece�e dair beklentilerini, de�i�me ve topluma yeniden dönme imkan�n� koruyan temel bir hak oldu�u kabulünden hareketle, bu rapor ceza adaleti sisteminde umudu tamamen ortadan kald�ran uygulamalar�n hukuki ve etik aç�dan me�ru olmad��n� savunmaktad�r. Avrupa �nsan Haklar� Mahkemesi (A�HM) içtihatlar� ve Birle�mi� Milletler denetim organlar�n�n Türkiye'ye yönelik uyar�lar� da bu de�erlendirmeyi desteklemektedir. Bu kapsamda rapor, "terör ve anayasal suçlar kapsam�nda" a��rla�t�r�lm�� müebbet hapis cezas� ald�klar� için ko�ullu sal�verilme imkan� bulunmayan mahpuslar özelinde umut hakk� de�erlendirmesi yapmaktad�r" diye konu�tu.

'TÜRK�YE RESM� VER�LER SUNMAMAKTADIR'
"Umut hakk�"n� kavramsal, tarihsel ve normatif temelleri ba�lam�nda irdelediklerini dile getiren Vargün, "Türkiye'de a��rla�t�r�lm�� müebbet hapis cezas� sistemine dair mevcut hukuki ve idari çerçeve irdelenmi�tir. Ölüm cezas�n�n kald�r�lmas� tarihsel olarak ele al�nm��, mevzuat de�i�iklikleri incelenmi�, yan� s�ra a��rla�t�r�lm�� müebbet hapis cezas�na dayanak olan mevzuattaki kritik noktalar ele al�nm��t�r. Bu mevzuat�n geli�iminde Abdullah Öcalan etkisine özel bir ba�l��a yer verilmi� olup bu ba�l�k alt�nda ölüm cezas�n�n kalkmas�, bunun yerine a��rla�t�r�lm�� müebbet infaz rejiminin ikame edilmesi ve e�itlik ilkesinin ihlali incelenmi�tir. Resmi veriler, Türkiye'de a��rla�t�r�lm�� müebbet hükümlülerinin say�s� ve profili hakk�nda kamuoyuna düzenli, ayr�nt�l� ve güncel istatistik sunmamaktad�r. Bu nedenle veri eksikli�i ve �effafl�k ayr� bir ba�l�k olarak ele al�nm��t�r" diye kaydetti.

'RAPOR 'UMUT HAKKI'NIN �HLAL ED�LD��N� GÖSTER�YOR'
A��rla�t�r�lm�� müebbet mahpuslar�n psikolojik ve fiziksel sa�l�� üzerine ve tutulma ko�ullar� ile tecrit ve hücre cezas�na dair uluslararas� hukuk ilkelerine ili�kin bilgilere yer verdiklerini söyleyen Zozan Vargün, "Bu rapor, Türkiye'de a��rla�t�r�lm�� müebbet hapis cezas�na dayal� infaz rejiminin yaln�zca bireysel de�il, yap�sal bir insan haklar� sorununa dönü�tü�ünü ve bu rejimin insan onuruyla ba�da�mad��n� ortaya koymaktad�r. Ölüm cezas�n�n kald�r�lmas�n�n ard�ndan insan haklar� aç�s�ndan bir ilerleme olarak sunulan bu sistem, fiilen ömür boyu sürecek bir umutsuzluk rejimi haline gelmi�tir. Rapor, kavramsal, tarihsel ve hukuki temelleriyle umut hakk�n� ele alarak, Türkiye'deki uygulaman�n bu hakk� sistematik biçimde ihlal etti�ini göstermektedir" diye konu�tu.

ULUSLARARASI HUKUKTA 'UMUT HAKKI'
"Umut hakk�' yaln�zca özgürlü�e kavu�ma olas�l��yla s�n�rl� de�ildir, insan�n gelecekle kurdu�u ba��, de�i�me ve yeniden topluma kat�lma kapasitesini koruma hakk�d�r" diyen Avukat Zozan Vargün, "Uluslararas� hukukta bu anlay��, Avrupa �nsan Haklar� Sözle�mesi'nin (A�HS) insanl�k d�� ve a�a��lay�c� muamele yasa��n� konu alan 3. maddesi kapsam�nda kökle�mi�tir. A�HM'in Kafkaris, Vinter, Murray, Petukhov, Marcello Viola gibi kararlar�nda �ekillenen içtihat çizgisi, ömür boyu hapis cezalar�n�n ancak hem hukuken (de jure) hem fiilen (de facto) indirilebilir olmalar� halinde insanl�k onuruna uygun say�labilece�ini ortaya koymu�tur. Mahkeme'ye göre, bir insan�n hiçbir ko�ulda serbest kalma olas�l�� bulunmuyorsa, bu durum onun de�i�ebilme kapasitesini reddetmek ve insan� yaln�zca geçmi�ine indirgemek anlam�na gelir. Bu nedenle, gözden geçirme mekanizmalar�n�n en geç 25 y�l içinde ba�lat�lmas�, düzenli aral�klarla yinelenmesi ve bireyin ki�isel geli�im ile toplumsal ba�lar�n� dikkate almas� gerekir" dedi.

'TÜRK�YE GEREKEN ADIMLARI ATMAMI�TIR'
Zozan Vargün, �öyle devam etti: "Türkiye bak�m�ndan ise Öcalan (No:2), Kaytan, Gurban ve Boltan kararlar�, a��rla�t�r�lm�� müebbet rejiminin 'umut hakk�'n� ortadan kald�rd��na ili�kin aç�k ve yerle�ik bir içtihat blo�u olu�turmu�tur. Mahkeme, ko�ullu sal�verilme imkan� bulunmayan veya yaln�zca teorik düzeyde var olan mekanizmalar�n Sözle�me'nin 3. maddesini ihlal etti�ini, Cumhurba�kanl�� aff�n�n ise düzenli, eri�ilebilir ve ba��ms�z bir gözden geçirme yerine geçemeyece�ini tespit etmi�tir. Bu tespit, sorunun bireysel de�il, yap�sal nitelikte oldu�unu göstermektedir. Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi, bu ihlallerin uygulanmas�n� denetledi�i Gurban Grubu kapsam�nda, Türkiye'ye yönelik de�erlendirmelerinde bu yap�sal sorunun giderilmesi için kapsaml� bir reform ça�r�s� yapm��t�r. Komite, özellikle 5275 say�l� Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin �nfaz� Hakk�nda Kanun'un 107/16. maddesi ve buna ba�l� uygulamalar�n, Umut hakk�n� fiilen ortadan kald�rd��n� belirtmi�; Türkiye'den, A�HM standartlar�na uygun bir gözden geçirme ve ko�ullu sal�verme sistemi kurmas�n� istemi�tir. Buna ra�men Türkiye taraf�ndan gereken ad�mlar at�lmam��t�r."

ATILMASI GEREKEN ADIMLAR
Avrupa Konseyi (AK) üyesi ülkelerin ço�unda "yarg�sal bir gözden geçirme" mekanizmas�n�n bulundu�unu, Türkiye'de ise bu türden bir mekanizman�n olmad��n� söyleyen Zozan Vargün, "Umut hakk�n�n Türkiye'de yaln�zca bireysel de�il, ayn� zamanda demokratik ve toplumsal bir mesele haline geldi�ini göstermektedir. Çünkü bir toplum, bireylerinin gelece�e dair inanc�n� koruyabildi�i ölçüde demokratiktir. Umudu ortadan kald�ran bir hukuk düzeni, yaln�zca mahpuslar� de�il, toplumu da umutsuzlu�a mahkum eder. Hukukun amac� intikam de�il, adalet ve insana dair olas�l�� korumakt�r. Bu ba�lamda, Türkiye'nin atmas� gereken ad�mlar aç�kt�r" dedi.

Zozan Vargün, "umut hakk�"n�n korunmas� için at�lmas� gereken ad�mlar� �öyle s�ralad�:

-A��rla�t�r�lm�� müebbet hapis cezalar�nda belirli bir sürenin sonunda ba��ms�z, �effaf ve düzenli gözden geçirme mekanizmas� olu�turulmal�,

-Ko�ullu sal�verme hakk� tüm mahpuslar için istisnas�z biçimde tan�nmal�,

-Tecrit temelli infaz ko�ullar� kald�r�larak insan onuruna uygun ya�am ko�ullar� sa�lanmal�,

-�nfaz ve mahpus verileri düzenli ve eri�ilebilir biçimde kamuoyuyla payla��lmal�, böylece toplumsal denetim ve uluslararas� yükümlülükler yerine getirilmelidir."

"Bu ad�mlar yaln�zca A�HM kararlar�n�n gere�i de�il, ayn� zamanda Türkiye'nin hukuk devleti olma iddias�n�n da s�nav�d�r" diyen Vargün, " 'Umut hakk�', cezan�n insani ölçüsünü koruyan, hukukun vicdan�n� temsil eden bir ilkedir. Onu ortadan kald�ran bir sistem, bireyin insan olma özelli�ini inkar eder; toplum da adaletin yerine çaresizli�i koyar. Sonuç olarak bu rapor, 'umut hakk�n�' yaln�zca bir hukuk terimi olarak de�il, insanl��n ve demokrasinin devam� için vazgeçilmez bir ilke olarak savunmaktad�r. Umudu yasaklayan bir rejim, insan onurunu da yasaklar. Bu nedenle, umut hakk�n� güvence alt�na almak, hem insan onurunu hem de Türkiye'nin demokratik gelece�ini koruman�n ön ko�uludur" dedi.

�HD �stanbul �ube Yöneticisi Hasan Yaviç, a��rla�t�r�lm�� müebbet hapis cezas� alan tutsaklar�n di�er tutsaklara göre daha zor bir ya�am sürdüklerine dikkat çekerek, "Umut hakk�"n�n politik olarak de�il, bir hak olarak de�erlendirilmesi gerekti�ini ve Türkiye'nin ad�m atmas� gerekti�ini vurgulad�.

ÖHD �stanbul �ubesi E�ba�kan� Ay�e Özdemir de "umut hakk�"n�n uygulanmas�n�n önemli oldu�unu belirtti.

TOHAV'dan rapor: Umut hakk� sistematik olarak ihlal ediliyor

�lgili Haberler